Tự kỷ có di truyền không? Những điều cha mẹ cần biết

Theo các nghiên cứu hiện nay, yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng trong nguy cơ tự kỷ, nhưng tự kỷ không phải là một tình trạng đơn giản do một gen duy nhất gây ra. Sự phát triển của trẻ có thể chịu ảnh hưởng bởi sự kết hợp phức tạp giữa nhiều yếu tố di truyền, sinh học và môi trường.

Hiểu đúng vấn đề này giúp cha mẹ giảm bớt cảm giác lo lắng, tránh tự trách bản thân và quan trọng hơn là chủ động tìm kiếm giải pháp giáo dục đặc biệt cho trẻ em phù hợp khi con có dấu hiệu cần hỗ trợ.

Tự kỷ có di truyền không?

Câu trả lời ngắn gọn là: có yếu tố di truyền, nhưng không thể hiểu đơn giản rằng tự kỷ được truyền trực tiếp từ cha hoặc mẹ sang con như một số bệnh di truyền đơn gen.

Các nghiên cứu khoa học cho thấy nhiều gen và biến thể di truyền có thể liên quan đến sự phát triển của rối loạn phổ tự kỷ. Một số biến thể có thể được thừa hưởng từ cha mẹ, trong khi một số thay đổi di truyền có thể xuất hiện mới ở trẻ. Mối liên hệ giữa gen và tự kỷ rất phức tạp và không phải cứ có một biến thể liên quan là trẻ chắc chắn sẽ mắc tự kỷ.

Nói cách dễ hiểu, gen có thể tạo ra mức độ dễ mắc hoặc nguy cơ cao hơn, nhưng gen không phải lúc nào cũng quyết định hoàn toàn kết quả phát triển của trẻ.

Đây là lý do hai trẻ trong cùng một gia đình có thể có sự phát triển rất khác nhau, ngay cả khi có những yếu tố di truyền tương đồng.

Nếu gia đình có người tự kỷ, trẻ có nguy cơ cao hơn không?

Có. Nhiều nghiên cứu cho thấy tự kỷ có xu hướng xuất hiện trong gia đình. Trẻ có anh chị em ruột mắc rối loạn phổ tự kỷ có nguy cơ được chẩn đoán ASD cao hơn so với trẻ không có anh chị em mắc ASD. Tuy nhiên, nguy cơ cao hơn không đồng nghĩa với chắc chắn mắc tự kỷ.

Ngoài tiền sử gia đình, một số yếu tố khác cũng được nghiên cứu như tuổi của cha mẹ, một số hội chứng di truyền, cân nặng khi sinh và các biến cố trong quá trình mang thai hoặc sinh nở. Những yếu tố này thường không hoạt động riêng lẻ mà có thể tương tác với nền tảng di truyền của mỗi trẻ.

Vì vậy, nếu gia đình đã có một trẻ tự kỷ, điều cha mẹ nên làm không phải là sống trong lo sợ mà là chủ động theo dõi quá trình phát triển của những trẻ khác và tìm kiếm đánh giá chuyên môn khi có dấu hiệu đáng lưu ý.

Cha mẹ có phải là nguyên nhân khiến con bị tự kỷ?

Không nên quy trách nhiệm cho cha mẹ. Đây là điều đặc biệt quan trọng cần được nhấn mạnh.

Khoa học hiện nay chưa xác định một nguyên nhân duy nhất gây ra tự kỷ. ASD được cho là liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố di truyền và các yếu tố khác ảnh hưởng đến quá trình phát triển não bộ.

Vì vậy, việc trẻ được chẩn đoán tự kỷ không có nghĩa cha mẹ đã nuôi dạy con sai cách.

Cha mẹ cũng không nên tự trách bản thân vì đã cho con xem điện thoại, vì con chậm nói, vì một sự kiện trong quá trình chăm sóc hay vì bất kỳ một hành động đơn lẻ nào. Những cách giải thích quá đơn giản như vậy không phản ánh đầy đủ hiểu biết khoa học hiện nay.

Điều quan trọng hơn là nhìn nhận nhu cầu của trẻ ở thời điểm hiện tại và tìm cách hỗ trợ phù hợp.

Dấu hiệu nào cha mẹ nên chú ý?

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau. Tuy nhiên, cha mẹ nên chủ động trao đổi với chuyên gia nếu nhận thấy trẻ có một hoặc nhiều biểu hiện như:

• Chậm nói hoặc không phát triển ngôn ngữ như kỳ vọng.
• Ít giao tiếp bằng mắt hoặc ít chủ động tương tác.
• Không hoặc ít phản ứng khi được gọi tên.
• Khó sử dụng cử chỉ để thể hiện nhu cầu.
• Ít chia sẻ sự quan tâm với người khác.
• Khó tham gia trò chơi tương tác.
• Có hành vi lặp lại hoặc sở thích đặc biệt kéo dài.
• Khó thích nghi khi thay đổi hoạt động hoặc môi trường.
• Gặp khó khăn trong việc bắt chước hoặc làm theo hướng dẫn.

Một dấu hiệu riêng lẻ không đủ để kết luận trẻ tự kỷ. Việc đánh giá cần xem xét tổng thể quá trình phát triển, giao tiếp, hành vi và khả năng tương tác của trẻ.

Theo NIMH, ASD có thể được chẩn đoán khá sớm và việc đánh giá sớm giúp trẻ có cơ hội tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ sớm hơn.

Can thiệp sớm có ý nghĩa gì với trẻ?

Nếu trẻ có nhu cầu hỗ trợ, việc bắt đầu càng sớm càng có ý nghĩa. Can thiệp không nhằm “thay đổi con thành một đứa trẻ khác”, mà hướng tới giúp trẻ phát huy khả năng hiện có, phát triển những kỹ năng còn hạn chế và tăng khả năng giao tiếp, học tập, tương tác và tự lập. Các mục tiêu có thể bao gồm:

Phát triển ngôn ngữ và giao tiếp

Giúp trẻ hiểu lời nói, thể hiện nhu cầu, sử dụng từ ngữ hoặc các hình thức giao tiếp phù hợp và tăng khả năng tương tác với người khác.

Phát triển kỹ năng xã hội

Trẻ được hỗ trợ học cách chú ý đến người khác, luân phiên, bắt chước, chơi tương tác và tham gia các hoạt động phù hợp.

Phát triển kỹ năng tự lập

Những kỹ năng như ăn uống, vệ sinh cá nhân, mặc quần áo, cất đồ dùng hay thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày có vai trò quan trọng đối với tương lai của trẻ.

Hỗ trợ hành vi và khả năng thích nghi

Trẻ có thể được hướng dẫn cách thể hiện nhu cầu phù hợp, thích nghi với thay đổi và tham gia các hoạt động trong gia đình cũng như môi trường xã hội.

Đó cũng là nền tảng để xây dựng một giải pháp giáo dục đặc biệt cho trẻ em theo hướng cá nhân hóa thay vì áp dụng một chương trình giống nhau cho mọi trẻ.

Làm thế nào để lựa chọn dịch vụ giáo dục đặc biệt phù hợp?

Khi tìm kiếm dịch vụ giáo dục đặc biệt uy tín, cha mẹ không nên chỉ quan tâm đến cơ sở vật chất hay thời lượng học.

Một chương trình phù hợp cần chú trọng đến:

• Đánh giá khả năng và nhu cầu riêng của trẻ.
• Xây dựng mục tiêu can thiệp rõ ràng.
• Có đội ngũ được đào tạo chuyên môn.
• Theo dõi sự tiến bộ của trẻ theo từng giai đoạn.
• Điều chỉnh mục tiêu khi trẻ có thay đổi.
• Có sự phối hợp giữa chuyên viên và gia đình.
• Ưu tiên khả năng ứng dụng kỹ năng vào cuộc sống thực tế.

Đặc biệt, phụ huynh nên quan sát xem trung tâm có thực sự lắng nghe trẻ và gia đình hay chỉ tập trung vào việc hoàn thành giáo án.

AutismBS – Đồng hành cùng gia đình trong hành trình giáo dục đặc biệt

Với định hướng giáo dục đặc biệt lấy trẻ làm trung tâm, AutismBS hướng tới việc hỗ trợ mỗi trẻ dựa trên khả năng, nhu cầu và mục tiêu phát triển riêng.

Thay vì nhìn trẻ qua một nhãn chẩn đoán, điều quan trọng là tìm hiểu trẻ đang làm được gì, đang gặp khó khăn ở đâu và bước tiếp theo cần hỗ trợ điều gì.

Đây cũng là tinh thần mà AutismBS theo đuổi: xây dựng môi trường can thiệp chuyên môn, cá nhân hóa và đồng hành cùng gia đình trong quá trình phát triển của trẻ.

Cha mẹ không cần chờ đến khi những khó khăn trở nên rõ rệt mới tìm kiếm sự hỗ trợ. Nếu có bất kỳ băn khoăn nào về ngôn ngữ, giao tiếp, tương tác hoặc hành vi của con, việc trao đổi sớm với người có chuyên môn có thể giúp gia đình hiểu rõ hơn về nhu cầu của trẻ.

Cha mẹ cần nhớ gì khi lo lắng về nguy cơ tự kỷ?

Tự kỷ có yếu tố di truyền, nhưng không phải là câu chuyện “cha mẹ truyền bệnh cho con”.

Đây là một vấn đề phát triển phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố. Gia đình có tiền sử tự kỷ có thể cần quan tâm hơn đến quá trình phát triển của trẻ, nhưng không nên mặc định rằng trẻ chắc chắn sẽ mắc ASD.

Điều quan trọng nhất không phải là tìm một người để trách cứ, mà là nhận diện sớm nhu cầu của trẻ, hiểu đúng khả năng của con và lựa chọn phương pháp hỗ trợ phù hợp.

Mỗi trẻ có một tốc độ phát triển riêng. Một lời nói đầu tiên, một ánh mắt chủ động, một lần biết yêu cầu hay một hành động tương tác tưởng như rất nhỏ đều có thể là một bước tiến đáng quý.

AutismBS – đồng hành cùng cha mẹ xây dựng giải pháp giáo dục đặc biệt phù hợp, giúp mỗi trẻ được phát triển theo khả năng và nhu cầu riêng.

Tham khảo thêm: Địa chỉ trung tâm chậm nói tại Phú Thọ uy tín dành cho trẻ nhỏ

Nếu cha mẹ đang tìm một tài liệu thực hành dễ áp dụng tại nhà, bộ sách “10 Tuần Cùng Con Bứt Phá Ngôn Ngữ” sẽ là người bạn đồng hành phù hợp. Cha mẹ có thể tham khảo các link báo dưới đây: 

• Báo phụ nữ Việt Nam: Cha mẹ - nhà trị liệu đầu tiên và quan trọng nhất của trẻ tự kỷ
• Báo lao động trẻ: Cẩm nang giúp cha mẹ trở thành nhà trị liệu đầu tiên của trẻ tự kỷ 
• Báo giáo dục và thời đại: Lộ trình đồng hành với trẻ tự kỷ chậm nói tại nhà